“Хараҥаҕа хаалбыт хара норуот хараҕа сырдаарай диэн сырам баарын тухары сырдык үөрэх тылын уһанан-уһанан оҥорсуоҕум. Ол тыл оҥоһулуннаҕына дорҕоон охсон доргутуохпут… Ол дорҕоон иһиллибит сиригэр саппа санаа ыһыллыаҕа, имэҥ түһүөҕэ, сырдык үөрэх үөдүйүөҕэ”, – диэн күндү киһибит Күндэ кэриэс гынан хаалларбыт тылларынан уонна “Төрөөбүт тыл” хоһоонугар Айсен Федоров кылыһахтаах тойугунан А.А. Иванов-Күндэ төрөөбүтэ 130 сылыгар аналлаах “Марба” кэпсээнинэн улуустааҕы ааҕааччы кэмпириэнсийэтэ саҕаланна.
Кутанаттан ыалдьыппыт Күндэ түмэлин салайааччыта Капитон Никифоров Алексей Андреевич тутта сылдьыбыт малларын киллэрэн билиһиннэрбитин сэргээтибит, библиотекарь Мария Томская оҥоһуу өй көмөтүнэн оҥорбут “Марба” сюжетыттан тэттик киинэни көрөн, уйадыйан, харах ууланан ыллыбыт. Кистэл буолбатах, билиңңи информация, компьютер, техника муҥутуурдук сайдыбыт кэмигэр оҕо даҕаны, ыччат даҕаны уус-уран кинигэни улаханнык аахпат. Оттон ааҕар киһи тыла баай, ону таһынан, олоххо бигэ көрүүлээх, бары өттүнэн сайдыылаах буоларын олох көрдөрөр. Ааҕааччы кэмпириэнсийэтэ бастыҥ сыала-соруга-ааҕааччыны бибилэтиэкэҕэ аҕалыы, уус-уран айымньыга интэриэһи күүһүрдүү буолар. ХХ-с үйэ 20-с сылларыгар саҥа саҕалаан эрэр уонна номнуо уопуттаах литератордар айымньылара бэчээккэ тахсыталаабыттара. Ол айымньыларга үксүн революция иннинээҕи дьадаҥы дьон олоҕо ойууланар. Литературовед Варвара Окорокова сахалыы кэпсээн жанрын сыаналыырыгар “… 20-с сыллардааҕы саха суруйааччыларын кэпсээннэрэ бэйэлэрин актуальностарын баччаҕа диэри сүтэрбэттэр, тоҕо диэтэр, ити кэпсээннэргэ саха киһитин национальнай характера арыллар…”– диэн эппиттээх. А.А. Иванов-Күндэ 1920 сыллаахха суруйбут «Марба» кэпсээнигэр саха дьадаҥы дьонун ыар олоҕун ойуулаабыта. Кини саха литературатыгар кэпсээн жанра сайдарыгар маҥнайгы акылааты уурсубут киһинэн биллэр. Ол курдук, “Марба”, “Доромоонноох”, “Хаартыһыттар”, “Иэдээннээх баҕа” кэпсээннэрин сүрүн образтара үксүлэрэ нэһилиэгин дьонуттан, оччотооҕу дьиҥнээх олохтон ылыллыбыттара. Холобур, “Марбаҕа” Марба Талкы оҕонньор улахан уолун Байбал кэргэнэ Варвара эбит. Кэпсиир дьонун эрэйин-кыһалҕатын үллэстэн, кинилэри аһынан-харыһыйан ойуулааһына Күндэ суруйааччы быһыытынан биир чаҕылхай уратыта. “Марба” кэпсээҥҥэ ахтыллан ааһар “биир эрэ ынаҕа ыанар” ыаллара Дунаай оҕонньор прототиба, Саппыйа алааска Күндэ дьонун кытта ыаллыы олорбут Николай Спиридонович Яковлев-Дунаай туһунан сиэнэ, ырыаһыт, ырыа айааччы, СӨ култууратын туйгуна, билигин Дьокуускай куоракка олорор Фатина Иванова-Дунаайа эһэтин туһунан кэпсээбитин видео нөҥүө иһиттибит-көрдүбүт. Кэмпириэнсийэҕэ Аллыҥаттан, Кэмпэндээйиттэн, Кутанаттан, Кириэстээхтэн, Илимнииртэн, Сунтаартан, Уһун Күөлтэн, Уустуйаттан барыта 21 киһи киирэн кыттыыны ылла (9 оҕо, 12 улахан киһи). Кыттааччылар бары айымньыны ааҕан баран, бэйэлэрин санааларын сааһылаан, аһаҕастык үллэһиннилэр, ырытыстылар, кэпсэтистилэр. Кэмпириэнсийэ ыҥырыылаах эспиэрдэрэ СӨ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ, туйгуна, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Зинаида Михайловна Афанасьева, СӨ култууратын уонна үөрэҕириитин туйгуна, библиотечнай үлэ бэтэрээнэ Зинаида Яковлевна Иванова уонна оҕо библиотекатын сэбиэдиссэйэ Мария Ивановна Никифорова саамай интэриэһинэй иһитиннэриилээх кыттааччылары хайҕал суругунан бэлиэтээтилэр. Ол курдук, оҕолорго Кириэстээх оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ Лена Оконешникова “Марба” кэпсээҥҥэ “тоҕус төгүл тоҕо” диэн тиэмэлээх ырытыыны оҥорбут. Кини бастакы тоҕото “Байбаллаах Марба 3 эрэ сыл анараата туттубут балаҕаннарын иһэ тоҕо тымныыный?” диэнтэн саҕалаан, “бэйэтэ балаҕаннаах, сүөһүлээх (онно эбии Байбаллаах 2 ынахтара эбилиннэ), оччотугар тоҕо Марба Чыычааҕын кытта Талкы оҕонньорго көһөн кэлбэтэ?” диэн тохсус тоҕотун истээччилэргэ биэрэн, анаарыыны, мөккүөрү көтөхтө. Кутанаттан 10 кылаас үөрэнээччитэ Данил Александров Күндэ Марба уобараһынан ол кэминээҕи көҥүлэ суох, батталлаах олоххо олорор саха дьахтарын уобараһын көрдөрбүтүн арыйда, бүтэһигэр дьиҥ олоххо Марба олоҕо салҕаммытын, Чыычааҕын кэннэ өссө үс оҕоломмутун билэн үөрбүтүн үллэһиннэ. Уһун Күөлтэн 10 кылааска үөрэнэр Юлия Егорова учуутала Елена Прокопьевна Ноговицыналыын кэпсээн дьоруойдарын ааттарын, дьүөрэлэһэр суолталарын ырыппыттара улахан интэриэһи тарта. Улахан дьоҥҥо Кириэстээх оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала Саргылаана Алексеевна Ксенофонтова “Саха үрүҥ тыынын өрүһүйбүт ынах барахсан” диэн тиэмэлээх иһитиннэриитигэр Марбалаах Байбал уонна атын айымньылар холобурдарынан: “Билигин бэйэ сүөһүлээх дьон олох аҕыйаата…Хачыгырдаах, Марбалаах киэптэрин кэтэрбит чугаһаата дии санаабаккыт дуо?” – диэн ыйытан, истээччилэри дириҥ толкуйга түһэртээтэ. Бырааттыы Кырбасовтар ааттарынан Аллыҥа оскуолатын эдэр учуутала Любовь Прокопьевна Уарова Күндэ “Марба” кэпсээнин оҥоһуу өй көмөтүнэн ааҕааччы интэриэһин тардар буктрейлер оҥорбутун көрдөрдө, хайдах оҥоруохха сөбүн сырдатта. Сунтаартан “Ньургуһун” литературнай түмсүү чилиэнэ Розалия Ефимовна Сидорова-Ымыычаана Марба уобараһыгар саха дьахтарын тулуура, хайдахтаах да ыарахан түгэҥҥэ кини күүстээх санаатынан үтүөҕэ-сырдыкка дьулуһуута ханнык да үйэҕэ холобур буолар диэн түмүктээтэ.
Бу кыттааччылар бары хайҕал суруктарынан бэлиэтэннилэр уонна киин бибилэтиэкэттэн, “Ньургуһун” литературнай түмсүүттэн кинигэ тутуурдаах бардылар. Анаан-минээн кэмпириэнсийэҕэ бэлэмнэнэн, оҕолор оскуола программатыттан ылыллан хаалбыт Күндэ “Марба” айымньытын кытта билсибиттэрэ, аахпыттара да тэрээһин сыалын ситиһиитэ курдук буолла. Ханнык баҕарар киһи үрдүк уус-уран таһымнаах айымньыны ааҕыыттан дуоһуйар, туох эмэ санааҕа тиийэр. Улуус бибилэтиэкэтэ тэрийбит күндү киһибит Күндэ төрөөбүтэ 130 сылыгар аналлаах кини “Марба” кэпсээнинэн улуустааҕы ааҕааччы кэмпириэнсийэтиттэн хас биирдиибит туох эрэ саҥаны, сонуну эбиммиппит буолуо диэн бигэ эрэллээхпит. Ыҥырыыбытын ылынан, көхтөөх кыттыыны ылбыт дьоммутугар ис сүрэхтэн махтанабыт. Аныгыскы тэрээһиннэрбитигэр күүтэбит.
Марианна Поскачина, киин бибилэтиэкэ сүрүннүүр бибилэтиэкэрэ
