Балаҕан ыйын 21 күнэ-Сунтаар улууһун күнэ

XXXVII сессия (очередная) улусного (районного) Совета V созыва
с.Сунтар 14 февраля 2017 года
Решение № 06
О назначении дня Сунтарского улуса

Заслушав выступление заведующего улусным архивом Яковлева Аркадия Егоровича и ознакомившись с содержанием архивной справки №08-12-144/856 от 25 мая 2016г., выданной Национальным архивом РС (Я) улусный совет депутатов РЕШИЛ:
1. Объявить 21 сентября Днем Сунтарского улуса.
2. Направить данное решение для подписания главе МР «Сунтарский улус (район)».
3. Контроль за исполнением данного решения возложить на председателя постоянной комиссии (Очосов Ю.Д.).
Михаил Максимов, председатель улусного (районного) Совета.

Сунтаар улууһа сурукка киирбитинэн

Сэбиэскэй кэмҥэ улууспут хаһан баар буолбутай, бастакы кулуба ким этэй диэн боппуруостар турбат этилэр. Ол саҕана кэрчик кэминэн 1930 сыл тохсунньу 9 күнэ ылыныллар. Бу күн Сунтаар оройуона тэриллибитин ЯЦИК бигэргэппитэ.
Саҥа кэм ирдэбилинэн 2000 сылтан улууспут хаһан тэриллибитин чуолкайдааһын үлэ саҕаламмыта. СӨ национальнай архыыбыттан ураты көрдөөһүн “Былыргы актар” Арассыыйа судаарыстыбаннай архыыбыгар уонна Иркутскай уобалас судаарыстыбаннай архыыбыгар барбыта. Ол гынан баран өрөспүүбүлүкэ тас архыыптарыгар туох да көстүбэтэҕэ.
Национальнай архыып үлэһитэ, биир дойдулаахпыт Каженкина Ирина Николаевна элбэх историческай докумуоннары ырыппыта. Ол түмүгэр Өлүөхүмэ хамыһаарыстыбатын пуондатыгар «1801-го года сентября 9-го дня мы ниже подписавшиеся Олекминского округа Сунтарских осьми наслегов голова Тимофей Мокрошубов и наслежные князцы Чалыя Осипов, Сава Бючяхов… » диэн саҕаланар маннык араапары булла. Бу даата-1801с. балаҕан ыйын 9 күнэ-билиҥҥи (григорианскай) халандаарынан 1801с. балаҕан ыйын 21 күнэ, Сунтаар улууһа сурукка киирбитинэн ааҕыллар.

Улуус бастакы кулубалара

Улууспут бастакы аҕа баһылыктарын туһунан сибидиэнньэлэр сэдэхтэр. Тимофей Мокрошубов (Араев) сабаҕалаатахха билиҥҥи Илимниир нэһилиэгин сиригэр олорон ааспыт. 1801 сыллаахха 55 саастааҕар Сунтаар улууһун бастакы кулубатынан талыллыбыта.
Улуус иккис кулубатынан Николай Семенович Попов 1803-1815 уонна 1819-1821 сыллардаахха талыллан үлэлээбитэ. Кини дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар Моонньо кулуба диэн аатынан хаалбыт. Сабаҕалаатахха, кини кулуба быһыытынан саҥа тэриллибит улуус атаҕар турарыгар элбэхтик сүүрбүт-көппүт киһи буолуохтаах. Бу таһынан Моонньо кулуба аатырбыт Мойбордоох Мотуруона-Суоһалдьыйа толбонноох аҕатынан биллэр.

Кулуба быыбарыгар бэриллибит андаҕар.

1915 сыл күһүнэ Сунтаар улууһугар быыбар дьалхаана этэ. Кулуба талыллыбыт болдьоҕо бүтэн саҥа быыбар анаммыта. Ол саҕана быыбар бу курдук барара. Бастаан куоластыыр бырааптаахтар (сааһын сиппит эр дьон) нэһилиэк аайы мунньахтаан кулубаны талар быыбардааччылары (выборщиктары) талаллара. Оччотооҕу билиҥҥи курдук бүллүтүөн толорон уурунаҕа укпакка, илии көтөҕөн да куоластаабакка уопсай сүбэнэн быһаараллара. Нэһилиэк дьонун ахсаанынан кыра нэһилиэк биир, улахан нэһилиэк сэттэҕэ тиийэ быыбардааччыны талан улуус киинигэр, Кутанаҕа 48 быыбардааччы мустан улуус кулубатынан М.Н. Тимофеев-Терешкин талыллыбыта. Быыбар иннигэр андаҕайбыт тыллара СӨ национальнай архыыбыгар харалла сытар.

Быыбардааччы андаҕара

Мин, аллараа ааттаммыт, тыл биэрэбин, андаҕайабын Кини Сибэтиэй Евангелиятын Тыыннаах кынааччы Кириэһин иннигэр бу курдук диэммин: бу кулуба, курааба чилиэннэрин быыбарыгар Күн Ыраахтааҕыны ытыктыыр Империябытын харысыһар, уобсастыбатыгар көдүүстээх киһини, кирдигин көрөн тураммын, уруу да диэн, доҕордоһуу да диэн, туһамньы да диэкки буолбаккабын, быыбардыам. Ол тылбын бигэлиирбэр угуруубун Айыы-Таҥарам Сибэтиэй Кириэһин Евангелиятын. Аминь.

Меценат баһылык

Георгий Петрович Терешкин 1895-1897, 1908-1909 сылларга Сунтаар улууһун кулубатынан быыбарданан үлэлээбитэ. Саха сирин үрдүнэн кини меценат быһыытынан киэҥник биллэр. Ол курдук Сунтаартан Өлүөнэ өрүскэ диэри 500 биэрэстэ уһуннаах суолу оҥорууга бэйэтин суотуттан 3000 солк. ороскуоттаабыт. Онно эбии 1894 сыллаахха 3000 солок.сууммаҕа аҕабыыт, лөчүөк олорор дьиэлэрин тутан биэрбитэ. 1909с. Дьокуускайдааҕы Спасскай манастыырга 5000 солк.сиэртибэлээбитэ, ол сыл Тойбохой таҥара дьиэтэ хос тутулларыгар 4000 солк. биэрбитэ. 1910 сыллаахха Георгий Петрович үбүнэн Бүлүү куоракка үһүс таҥара дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирбитэ. Ол сыл Нам улууһун Хатыҥ Арыы таҥара дьиэтин көннөрүүгэ, куолакаллары ылыыга 500 солк.ыыппыта.
Үөрэх салаатын сайдыытыгар маннык ис хоһоонноох үлэлэри ыыппыта: 1883-1889 сылларга Марха оскуолатын бочуоттаах кэтээн көрөөччүтүнэн талыллан үлэлиир кэмигэр 1000 солк. сиэртибэлээбитэ. 1889-1895 сылларга Элгээйи оскуолатын бочуоттаах кэтээн көрөөччүтүнэн үлэлиир кэмигэр 1500 солк.аҕыйаҕа суоҕу сиэртибэлээбитэ. 1891 сылтан уон сыл устата Дьокуускайдааҕы епархиальнай кыргыттар училищеларыгар бочуоттаах кэтээн көрөөччү буолан үлэлиир кэмигэр 2000 солк. аҕыйаҕа суох сууманы сиэртибэлээбитэ. Сиэйэҕэ 1892 сыллаахха саҥа аһыллыбыт оскуолаҕа дьиэтин туттаран биэрбитэ. Онтон оскуола дьиэтэ эргэрбитигэр 1910 сыллаахха оскуолаҕа анаан биэс дэһээтинэ сири уонна саҥа оскуола дьиэтин тутуутугар 6000 солк. сиэртибэлээбитэ. 1911 сылтан ыла Сиэйэ оскуолата кини аатын сүгэн “Терешинское” диэн буолбута.
1891сыллаахха Саха Сирин делегациятыгар киирэн Иркутскайга баран цесаревич Николайы көрсүһүүгэ сылдьыбыта. 1900 сыллаахха Сибэтиэй Синод ыҥырыытынан Парижка Аан дойдутааҕы быыстапкаҕа кыттан кэлбитэ.
Бу үөһэ ааттаммыт үтүөлэрин иһин Сибэтиэй Станислав, Сибэтиэй Анна уордьаннарынан уонна хас да мэтээлинэн наҕараадаламмыта. «Бочуоттаах гражданин” албан аат иҥэриллибитэ.

Аркадий Яковлев, Сунтаар улууһун архыыбын сэбиэдиссэйэ

Сунтаар сонуннара 19.092017, С.2-3

Памятная поездка в Париж

В 1900 г. Глава Сунтарского улуса Георгий Петрович Терешкин вместе с Дмитрием Дмитриевичем Сивцевым, учителем Эльгяйской школы приняли участие во Всемирной выставке в Париже. Для выставки Д.Д.Сивцев и Г.П.Терешкин представили и свои личные вещи в качестве экспонатов на сумму первый-395 руб., второй-230 руб. По дороге во Францию они остановились в Берлине. На Всемирной выставке Дмитрий Дмитриевич демонстрировал якутскую этнографическую коллекцию, рассказывал посетителям о своем родном крае на французском языке. Позднее эта коллекция была приобретена Лейпцигским музеем народоведения Германии. В Париже они прожили 10 суток. На обратном пути якутяне посетили города Вена, Мюнхен, Кельн, Берлин и Варшава. Прибыв в Санкт-Петербург, 19 (31) июля 1900 г. Они были представлены императору Николаю II и после аудиенции были удостоены чести завтракать во дворце с императором, а также с царскими сановниками: генералами, министрами и посланниками.
После поездки в Париж в окрестностях тогдашнего центра Сунтарского улуса- с.Кутана был установлен памятный крест. Об обстоятельствах установки креста в книге Н.И. Иванова “Сээркээн сэһэннэр, үтүө үгэстэр” написано следующее:
Терешкиннээх урукку стилинэн бэс ыйын 1 күнүгэр Элгээйиттэн туран баран, Парижка от ыйын бүтэһигэр тиийбиттэр. Онно икки чаас устатыгар Терешкин көрдөрүүгэ турбут. Парижка сылдьан Арассыыйа баайдарыгар тэриллибит эбиэккэ ыҥырыллан сылдьыбыттар. «Тылбаасчытынан сылдьан үксүн тупсаран, көннөрөн иһэрим. Олох үөрэҕэ суох киһини кытары сылдьар эрэйэ бэрт эбит»,- диэн кэлэн баран Сивцев учуутал кэпсээбитин оччотооҕу дьон ахталлара. 1900 сыллаахха урукку стилинэн атырдьах ыйын 19 күнүгэр Санкт-Петербурга Николай II ыраахтааҕы приемугар сылдьыбыттар… Эбиэккэ сылдьыбыт 40 киһиэхэ мэтээл кэтэрдитэлээбиттэр. Терешкин уонна Сивцев эмиэ олор ортолоругар бааллара… Хаҥалас нэһилиэгэр көрсүһүү тэрийэригэр, 1900 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр, Күһүт чугаһыгар остуолба туруорбуттара билигин даҕаны турар…”
Как указано выше крест находится в 3-х километрах к югу от села Кутана в местности Кюсют по федеральной трассе “Вилюй” в 20-ти метрах от проезжой части на открытой местности. По рассказам старожилов, данный крест был поставлен именно в честь той самой поездки во Францию Г.П. Терешкиным сразу после возвращения на родину в 1900 году. В то время по его предложению провели ысыах, на котором собралось много народу. Можно предположить, что праздник провели осенью, где-то в конце сентября, так как Сивцев с Терешкиным ездили в Париж в июле. Пожилые люди до сих пор интересуются и пытаются разгадать технологию установки этого креста, так как за 115 лет находится довольно хорошем состоянии. Высота столба, считая макушку креста, примерно 6 м. Древесина выстругана из лиственницы средней толщины. Крест аккуратно обернули жестяным листом белого цвета, который со временем покрылся ржавчиной. Кто-то из мародеров пытался сдернуть, наверно из-за похожести листа на серебро, но так и оставили в покое. Летом 2015 г. администрация Кутанинского наслега провела работу по исправлению крена креста и впервые оградила, рядом появился стенд с разъясняющим текстом по истории креста.

Светлана Мартынова, учитель Кутанинской школы.

Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата

Н.В. Михалева-Сайа тыллара,
К.А. Герасимов мелодията.

Үс саха үөрүүтүн үксэтэ,
Үйэлээх үгэһи үрдэтэ,
Үс Бүлүү кэскилин кэҥэтэ,
Үлүскэн үлэнэн киэргэтэ.

Хос ырыата:
Өрүүтүн сүрэхпэр эн сандаар,
Олоҥхо дойдута-бу Сунтаар!
Киэҥ тутта эйигин ааттыыбыт,
Аар баҕах сэргэҕэр түмсэбит.

Кыыл Уолун алгыстаах тойугар
Сарсыҥҥы сарсыарда хоһуллар,
Бу дьоллоох туонабыт үрдүгэр
Уйгулаах олохпут түстэнэр.

Уол оҕо туйгуна үөскүөҕэ-
Самныбат саргыгын салгыаҕа,
Кыыс оҕо кэрэтэ иэйиэҕэ-
Сулустаах халаҥҥар сырдыаҕа.

Сунтаар улууһун иэнэ 57,8 тыһ.км. улуус 26 нэһилиэгэр 24 тыһыынча кэриҥэ киһи олорор. Өрөспүүбүлүкэҕэ улууспут саха национальнай култууратын киининэн биллэр. Сылын аайы ыытыллар ыһыахпыт өрөспүүбүлүкэҕэ аатырар. Элгээйи, Тойбохой мусуойдара Саха сиригэр биллэллэр.
Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга-тыа хаһаайыстыбата. Ынах сүөһү ахсаана 14 тыһыынча кэриҥэ, сылгы-12 тыһыынча. Улууска 4 производственнай тииптээх хаһаайыстыба, 11 потребительскэй тииптээх кээпэрэтиип, 3 сылгы кээпэрэтиибэ, 8 соҕутуопкалыыр тэрилтэ, 5 тыа хаһаайыстыбатын потребительскэй тииптээх кредитнэй кээпэрэтиибэ, 152 индивидуальнай предприниматель уонна бааһынай-фермерскэй хаһаайыстыба бааллар.

Улууспут үрдүнэн уопсайа 6 тыһыынчаттан тахса оҕо оскуолаҕа үөрэнэр уонна оҕо саадыгар сылдьар. Оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго анаан 39 тэрилтэ үлэлиир, олортон 34 оҕо саада, 1 оскуола-саад, 4 оскуола иннинээҕи саастаах оҕолорго оскуолаларга подразделениелар бааллар.
Сунтаар сонуннара 19.09.2017с. 2-3 стр.

«ДОЙДУМ МИЭНЭ СУНТААРЫМ…»: (хоһооннор, ырыалар) / Сунтаар улууһун киин библиотеката; хомуйан оҥордулар: Кузьмина Н.К., Иванова Т.Н.; ред. Павлова Р.И. — Дьокуускай, Смик-Мастер, 2014.

иһинээҕитэ:

Үс саха үөрүүтүн үксэтэ, Үйэлээх үгэһи үрдэтэ,
Үс Бүлүү кэскилин кэҥэтэ, Үлүскэн үлэнэн киэргэтэ.

Өрүүтүн сүрэхпэр эн сандаар,
Олоҥхо дойдута — бу Сунтаар!
Киэн тутта эйигин ааттыыбыт,
Аар баҕах сэргэҕэр түмсэбит.

Кыыл Уолун алгыстаах тойугар
Capcыҥҥы сарсыарда хоһуллар,
Бу дьоллоох туонаҕыт үрдүгэр
Уйгулаах олохпут түстэнэр.

Уол оҕо туйгуна үөскүөҕэ — Самныбат саргыгын салгыаҕа,
Кыыс оҕо кэрэтэ иэйиэгэ — Сулустаах халлааҥҥа сырдыаҕа.

Н.Михаева тыла., К.Герасимов мел.

СУНТААР МИИГИН ЫҤЫРАР

Уоттар миигин угуйа
Онно ыраах сирдииллэр,
Туман курдат ыҥыра
Күлүм чаҕыл күлэллэр.

Дойдум миэнэ-Сунтаарым Уотун куруук саныыбын,

Сунтаар сылаас кутаатын Түөспэр илдьэ сылдьабын.

Оҕо сааһым уоттара
Умайаллар Сунтаарга,
Кини сарпах кыымнара
Кытыасталлар ыраата.

Сунтаар миигин ыҥырар Соҕурууттан, хотуттан,
Сунтаар миигин ыҥырар Аһын астаан, уот оттон.

Л.Попов тыла., И.Иванов, А.Тихонов мел.

ДОРООБО, ТӨРӨӨБҮТ СУНТААРЫМ

Дорообо, төрөөбүт Сунтаарым
Оҕо саас улааппыт биһигим.
Бу өр кэм иһигэр ахтаммын

Тиийэммин Эйиэхэ бу кэллим.

Ахтылҕан суоһуттан Дуоһуйа ыллыыбын.

Төрөөбүт Сунтаарым Буоруттан ууруубун.

Иннибэр көһүннэ тэлгэһэм,

Көһүннэ мин ийэм мичээрэ.
Түргэнник тиэтэйэ хаамаҥҥын
Утары иһэҕин, ийэккэм.

Дорообо, төрөөбүт Сунтаарым,
Оҕо саас улааппыт биһигим.
Дорообо, эбэккэм, мин Бүлүүм,
Дорообо, ийэккэм, бар-дьонум!

Ив.Иванов мел.

Сунтаар кыргыттара

Кыырай халлаан кырсын тэлэн,
Ол кыталык үөрүн тэҥэ

Кылбаҥнаһан кэллилэр,
Ыhыах дьонун үөртүлэр

Сунтаар кэрэ кыргыттара

Үлэ-үөрэх кыргыттара.

Сцена иһин сардаҥардан

Сүрэх аайы дьырылатан

Хомус тардан бардылар

Хойдон мустан турдулар

Сунтаар нарын кыргыттара
Иэйии имэҥ кыргыттара.

Күөгэлдьиһэ дьиэрэһийэр

Ohyокайдыыр түһүлгэҕэ

Мичилиһэн киирдилэр

Көтөн-ойон тэйдилэр

Сунтаар үтүө кыргыттара

Көмүс кынат кыргыттара

Аал уоттарын оттоорулар

Саха төрдүн салҕаарылар

Саһарҕалыы кыыспыттар

Санаа кыымын сахпыттар

Сунтаар удьуор кыргыттара

Сырдык таптал ымыылара.

И.Алексеев тыла., М.Сафронова мел.

СУНТААР АХТЫЛҔАНА

Арахсар, ыраатар түгэммэр,
Айаҥҥа аттанар бу күммэр

Алааһым барахсан сайыһар

Арылы кустугун түһэрэр.

Бу манна дойдубар,
Бу манна Сунтаарбар

Ohyокай дуорайар,

Эһиэкэй эҥсиллэр.

Иһирэх илдьиккин истэммин,
Сүрэҕим эймэнэ нүөлүйэр,

Мунчаарбыт бэйэбин санааммын,
Ахтылҕан ырыата иһиллэр.

Үрүҥ түүн үөрүүтүн үллэстэ,
Эн миигин ыһыахха көһүтээр,
Үйэлээх тапталбын күөдьүтэ,
Мин төлөн сүрэхпэр бигэнээр.

Сунтаарбын аймана суохтааммын,
Сүрэҕим иэйиитин аныыбын,
Сайыҥҥы күннэрбин күүтэммин,
Санаабар ыһыахтыы сылдьабын.

Н.Харитонов-Чуор тыла., Ив.Иванов, А.Никифоров мел.

СУНТААР КЫЫҺА

Үтүөкэннээх ыһыах киэһэ,

Үрүлүйэр үрүҥ түүҥҥэ

Ohyoxайдыыр түһүлгэҕэ

Көрсүспүппүн умнуом суоҕа.

Суоһалдьыйа Толбоннооҕум,
Субуруйар суһуохтааҕым,

Иэйэн ыллыыр ахтылҕаным

Сунтаар кыыһа доҕоччугуом.

Үлэ, үөрэх аргыстааххын,
Үтүө санаа кынаттааххын
Күн сиригэр чэлгийэҥҥин
Кэскил түстүүр аналлааххын.

Мин сүрэхпэр ымыы буолан,
Үйэ сааспар ыллыы сылдыаҥ,
Көрдүүр дьолгун булгу булан,
Кими эрэ дьоллоон үөрдүөҥ

Н.Харитонов-Чуор тыла., Е.Поликарпов мел.

СУНТААР — ЫТЫК АЛАҺАМ

Хампа күө уйгулаах хонуута,
Хатыҥнаах чараҥын суугуна,
Эһиэкэй эҥсиллэр дойдута,
Тойуксут дуорайар туоната.

Сунтаар — ытык алаһам,

Таптыыр сүрэх анала,

Дууhам иэйэр аргыһа,

Сырдык үөрүүм чаҕыла.

Түөлбэлээх төгүрүк түһүлгэ

Төрүттээн үөскээбит эҥээрэ
Тойбохой, Элгээйи, Сардаҥа
Дойдубут талыыкан сирдэрэ.

Мин сырдык ыралаах ырыабын,
Ыйдаҥа сырдыгар ыһабын,

Сунтаарым биэрэгэр тураммын
Самныбат саргыны түстүүбүн.

Кэнчээри кэскилэ кэҥиэҕэ,

Ыһыахпыт ыһылла туруоҕа,

Өбүгэм үгэhэ үксүөҕэ,

Оҕобут, удьуорбут ууһуоҕа.

Н.Харитонов-Чуор тыла., Ис.Иванов мел.

АЛГЫСПЫН АНЫЫБЫН

Ийэккэм эйэҕэс мичээрин санатан
Киэһээҥҥи көмүс күн саҕахха санньыйар.

Хотунум мин Бүлүүм чуумпуга бигэнэн
Холкутук, дьоһуннук долгуйа нусхайар.

Сунтаарым — мин дойдум алгыспын аныыбын,

Ыралаах ырыабар эйигин туойабын.
Сүрэҕим күүһүнэн курдаттыы таттаран,
Сунтаарбар эйиэхэ сотору эргиллиэм.

Умнума диэбиттии уулусса устунан
Умайда угуйа бөһүөлэк уоттара,
Уйаҕас бу киэһэм ураты салгына
Дууһабар ураннык угуттуу тарҕанна.

Ахтыбыт, аймаммыт харахтар кэннибэр
Алгыстаах күүс буолан арчылыы хааллылар,

Ыраатар айаным аартыгар туруннум,
Аар хатыҥ суһуоҕар салама ыйаатым.

Н.Михалева-Сайа тыла., В.Коротов мел.

ОЛОҤХО ДОЙДУТА СУНТААРЫМ

Сунтаартан сылдьабын», — диэммин мин
Ханна да тиийдэрбин кэпсиибин,
Дорҕонноох тойуктаах дьоннорбун
Киэн тутта куруутун ахтабын.

Олоҥхо дойдута-Сунтаарым
Ohуордаах чороонун көтөҕөр,
Омуннаах Омоҕой өбүгэм

Ohуохай оонньуута дуорайар,
Ohyo-ohyo ohуокай
Эһиэ-эһиэ эһиэкэй.

Сахалыы салама тардынан
Саргылаах түһүлгэ тэнийэр,
Күн көмүс күлүмүн түһэрэн
Мин Бүлүүм биэрэгэ киэркэйэр…

Урааҥхай уйгулаах ыһыаҕын
Аар баҕах сэргэтэ сандаарар,
Улуу дьол үөрүүлээх төгүлүн
Бар дьонум көҕүнэн хоһуйар.

Н.Михалева-Сайа тыла., В.Коротов, А.Кондратьев мел.

ОО, МИН ДОЙДУМ — СУНТААР

Ohyокай дуорааннаах, олоҥхо биһиктээх
Мин төлкөм түстэммит төрөөбүт дойдута
Улуу күөх урсуннаах, уоттаах таас олбохтоох
Үс саха кэскилэ-мин Бүлүүм өрүһэ.

Оо, мин дойдум-Сунтаар! Оо, мин дойдум-Сунтаар!

Мин сайдар, салҕанар санаабын салайа,
Мин кэҥиир, чэчириир кэскилбэр эрэнэ
Алгыстаах Аар Хотун дэйбииргин уунаҥҥын

Тураҕын тумарык кэннигэр хаалаҥҥын.

Оо, мин дойдум-Сунтаар!
Оо, мин дойдум-Сунтаар!

Билэбин эн миигин арчылыы туойаргын,

Арыллар аартыкпар алгыскын аныыргын,

Уостубат күүс уган угуттуу тураргын,
Суһумнуур сулустаах бу суолбун ыйаргын.

Оо, мин дойдум-Сунтаар! Оо, мин дойдум-Сунтаар!

Н.Михалева-Сайа тыла., Л.Пустолякова мел.

ТҮҮҤҤҮ СУНТААР

Түннүк нөҥүө түгэн дьоло

Күлүм гынан ааспытыныы

Күнүм миэнэ бүгүн эмиэ

Бүттэ түүҥҥү Сунтаарбыныын…

Түүҥҥү көҥүл, түүҥҥү көтүү
Түүҥҥү Сунтаар дуорааннара
Угуйбуккут умаппыккыт,

Мин сүрэхпин уоскуппуккут…

Уостубатах тапталынан

Уохтаах түүҥҥү утаҕынан

Угуттаммыт уран тылым

Утуппата бүгүн миигин…

Түүҥҥү Сунтаар, түүҥҥү Сунтаар
Сулус буолан суолбар тыгаар,
Утуйбатах биир түннүгү Уонна миигин умнумаар…

Н.Михалева-Сайа тыла., М.Софронова мел.

СУНТААР СИРЭ

Хотун Бүлүү биэрэгэ
Хампа күөхтээх кытыла.

Дьоллоох олох биһигэ,

Дьонноох туона кырдала.

Кэмпэндээйи, Тоҕой Сэлэ, Элгээйи — Сунтаар сирэ.

Дьоhун музей дьиктитэ

Дьон сурэҕин долгутар,

Айылҕатын кэрэтэ

Астыннарар, сөхтөрөр.

Дорҕоон ырыа дьиэрэйэр,

Добун тойук кутуллар,

Оонньуу, көр-нар дуорайар — Тунах ыһыах ыһыллар.

Тойон сэргэ аттыгар

Уохтаах кымыс иһиллэр,

Алгыс баһа сыаланар,

Айхал тыла этиллэр.

И.Зверев тыла., М.Софронова мел.

ТӨРӨӨБҮТ БУОРБАР

Төрөөбүт төрүт буорум,

Төһөлөөх күндүгүнүй миэхэ!
Төлкөлөммүт тус дьолум
Төрүттэннэҕэ дии эйиэхэ.

Ол иһин эн салгыбакка
Оҕолуу бүөбэйдиигин миигин.
Күөх тыаҕа, арамаат сыкка

Көҥүл-дуол, босхо көччүтэҕин.

Төһөннөн куйааскар буһан,

Тымныыгар хатан иһэбин да
Эйиэхэ соччонон уйан,

Истиҥ иэйиибин аныам харда.

Caйыҥҥы сырал куйааһыҥ

Салыннарбат, хата, эбиитин
Ийэм тапталын сылааһын

Илгитэн, оо, дьоллуурун эбитин!

Имнэрбин кымыстыыр тымныыҥ
Сүрэхпэр сылааһынан даҕайар,
Аҕам хатыылаах бытыгын

Иэдэспэр сыһыарарын санатар.

Абылаҥнаах төрөөбүт буорум,
Эн миигин кэрэҕэ угуйаҕын,
Нарыннык иэйэр хомуһуҥ

Дьикти ырыатыгар уһуйаҕын!

С. Спиридонова тыла.

Дьол чорооно

Сунтаартан -алыптаах дойдуттан
Эйиэхэ бэлэхпин аҕаллым.
Мин дойдум күн уоттаах сылааһын
Ohуордаах чорооҥҥо бу ууннум.

Куо чоруун чороонум мэлдьитин
Кыыс кутум иэйиитин саҕыаҕа.
Тымныы да, курус да күннэргэр
Амарах тыынынан ааттыаҕа.

Дьол чороон, күн чороон, куо чороон
Харыстаар дуу мин ырам уоланын.
Кынаттаах маҥнайгы тапталым
Дьиэрэйэр саһaрҕа ырыатын.

Сандаарыйа тыла.

СУУГУНУУР ХАТЫҤНААХ СУНТААРЫМ

Суугунуур хатыҥнаах Сунтаарым
Суугунуҥ анныгар тураммын
Төрөөбүт күҥҥүнэн эйиэхэ

Алгыстаах ырыабын аныыбын.

Ылбаҕай ырыалаах Сунтаарым,
Дорҕоонноох тойуктаах Сунтаарым,
Олоҥхо дойдута Сунтаарым
Эн үүнэ-чэлгийэ сайда тур.

Эн уохтаах өҥ буоргар үөскээммин,
Чээлэ күөх кырыскар таалалаан,
Эн мүөттээх салгыҥҥын ыймахтаан
Алыптаах ырыаҕар ыллардым

Төлкөлөөх түөрэхпин түһэрбит
Төрөөбүт түөлбэм мин Сунтаарым,
Үөрүүбүн-эрэйбин үллэстэн
Этэҥҥэ кэллибит бу бүгүн.

Суугунуур хатыҥнаах күөх Хочом
Эйигин мин олус таптыыбын,
Биһикпин ыйаабыт алаһам

Олохпун дьоллообут мин дойдум.

М.Софронова тыла., мел.

СУНТААР — ЭЙИГИН ТАПТЫЫБЫН

Күөх ньургуһун кырдалларга
Эйиэхэ анаан нуоҕайа тылынна.
Yрүҥ түүн ohyoкайын

Дуораана сүрэхпэр кутуллар.

Сунтаар, эйигин таптыыбын,
Сунтаар, эйигин туойабын,
Сунтаар, эйигин ахтабын,

Дьоллоохпун эйигинниин.

Аар тайҕа ырыаһыта
Ыччаккар анааҥҥын ыллаатыҥ.
Кутуллар кэрэ дорҕоонноох куолаһыҥ
Куруутун чугдаара туойуохтун.

Сунтаар, эйигин таптыыбын,
Сунтаар, эйигин туойабын,

Сунтаар, эйигин ахтабын,
Дьоллоохпун эйигинниин.

Олоҥхо кэрэ-нарын
Кыргыттара дойдубун симииллэр,
Сүрэхтэн сүппэт сырдык мичээрдэрэ
Номоххо ыллана туруохтун.

Сунтаар, эйигин таптыыбын,
Сунтаар, эйигин туойабын,
Сунтаар, эйигин ахтабын, Дьоллоохпун эйигинниин.

М.Мойтохонова тыла., В.Мойтохонова

СУНТААР КӨМҮС КҮҺҮНЭ

Сунтаар көмүс күһүнэ

Санаа сырдыыр үөрүүтэ,
Сүрэх ыллыыр иэйиитэ

Сардаҥалаах киэһэтэ.

Дьикти ырыа алыптаах

Дьиэрэҥкэйдиир Аал уоттаах,
Сүрэх иэйэр биһигэ
Сунтаар көмүс күһүнэ.

Сунтаар көмүс күһүнэ

Сулус уота суһума,

Суоһалдьыйа мичээрэ
Үрүҥ Уолан эрэлэ.

Сунтаар көмүс күһүнэ
Сураҕырар паарката, Ohyoкaйдыыр түһүлгэ Умнуллубат дуораана.

Е.Андреева тыла., В.Коротов мел.